Þýða þýðingar þíðu?

Þýðingar eru eitt af þeim vandasömustu verkum sem textameðferðarfólk fæst við. Í hraða nútíma samfélags þá fá þýðendur stundum texta sem er í lokayfirferð og þeir vinsamlegast beðnir að rispa þessu af eins fljótt og hægt er því það er útgáfudagur fljótlega. Þetta er flott fyrir bissnissinn en þetta býður upp á það að villur séu gerðar. Hvað skyldi það nú vera sem er gagnrýnivert við þetta vinnulag?

• Lokayfirferð þýðir ekki tilbúið til þýðingar. Það gæti eitthvað breyst þar sem þetta er lokayfirferð.
• Mikil pressa og krafa um ómanneskjulegan hraða í vinnu og þar með slæleg vinnubrögð með tilheyrandi hvíldarskorti.

Og hvað ætli svona vinnulag leiði af sér?

• Óánægðan viðskiptavin sem leitar annað og þá gjarnan í gervigreindarþýðingar.
• Neytendur sem gagnrýna furðulegar þýðingar.

Þetta er ekki það sem þýðendur vilja. Þetta er heldur ekki það sem viðskiptavinir vilja. Einstaka neytendur vilja svona til að kjamsa á en almennt fylgir því ákveðin ánægja að lesa vel unna þýðingu.

En hvernig vinna þýðendur?

Það fer allt eftir því hvernig efninu er skilað til þýðenda hversu hratt hann getur unnið. Sumt efni þarf að þýða í þar til gerðum hugbúnaði sem lítur út eins og Excel en annað efni kemur í Word og á að vera í Word! Ég held að það sé líka liðin tíð að þýðendur fái stór verkefni á pappír. Kröfurnar eru orðnar þannig að allt er orðið stafrænt og þannig er hægt að geyma verkferlið frá upphafi til enda og pappírssóun er mun minni en áður.

Að vera þýðandi er ekki að geta notað Google Translate eða ChatGPT til að snúa texta. Slíkar vélar lenda alltaf í stökustu vandræðum með íslenskuna. Þetta á líka við um sérhönnuð gervigreindartól sem segjast geta þýtt allt. Þessar vélar hafa ekki næmnina og þekkinguna til að þýða allt rétt. Þessar vélar hafa ekki tilfinningarnar sem þurfa að brjótast fram í textanum. Það er réttast að líkja gervigreindar- og spunagreindartólum við Wikipediu, þaðan koma margar góðar hugmyndir og margt fróðlegt leynist þar en það þarf alltaf að ganga úr skugga um að þar sé ekki um að ræða ágiskanir eða rangfærslur tækja. Íslenskan er þannig mál að sum orð eru í einu falli orðmynd annars orðs í öðru falli… já þetta var snúin setning. En Vélarnar þekkja ekki alltaf samhengið og giska frekar í eyðurnar frekar en að spyrja hvort þær séu að gera rétt.

Fjórða iðnbyltingin

En hvað er það sem þýðandi gerir betur en vélin?

• Þýðandinn kann tungumálið og vinnur rétt úr samhengi og tilfinningum. Þýðandinn leitar að lausnum en giskar ekki.
• Þýðandinn talar við ábyrgðarmann textans og spyr um alls konar atriði til að ganga úr skugga um að þýðingin sé nú rétt, það gera vélarnar ekki – þær giska.
• Þýðandinn getur breytt orðalagi og gert það hnyttnara og jafnvel staðfært það ef tilefni er til, það gera gervigreindartólin ekki.

Við þekkjum öll gervigreindarauglýsingarnar, gervigreindargrínið, gervigreindarmyndirnar og gervigreindartónlistina. Hér verður ekki farið út í höfundarréttarmálin eða annað tengt því. En þegar verk þessara tóla eru skoðuð þá er yfirleitt hægt að benda á hluti sem orka tvímælis. Sumum finnst þetta fyndið en bæði hönnuðir og listamenn eru ekkert að skemmta sér yfir þessu svona almennt, þetta er að lækka staðalinn í listum.

Og unga fólkurið (eins og ein vélþýðing orðaði það)

Þetta á líka við um texta. Ungt fólk treystir tólunum betur en öðrum og þar með dælast út rangfærslurnar bæði í málfari og staðreyndum. Góð þýðing getur stutt við svo margt í mannfólkinu. Skiljanleiki texta veldur ákveðinni gerð vellíðunar því þú veist að þú skilur hvað er að gerast. Það skiptir í raun engu máli hvort frumtextinn er hrákasmíð eða gullaldarefni, þýðingin á aldrei að endurspegla illa orðaða ritsmíð heldur koma skilaboðunum rétt áleiðis. Og ef þýðing er betri en upphaflega útgáfan, þá er ekkert ólíklegt að þýðandinn fái meira að gera.

Þýðandi og þulur

Þýðandinn er túlkur á blaði á meðan höfundur er þulur á blaði. Það er ekkert öruggt að höfundur sé góður þýðandi en til að gera góða þýðingu þarf hún að vera gerð af skapandi þýðanda. Þannig er nokkuð öruggt að góður þýðandi yrði nokkuð góður höfundur.

Gefum þýðingum þýðingu!

Hallur Guðmundsson
Kaupfjelagsstjóri